Hơn cả kiểm xạ – kiểm tra xem còn nguồn phóng xạ hay không!

Rất nhiều đơn vị đi kiểm xạ nguồn phóng xạ, khi kiểm tra thấy mức bức xạ rò rỉ rất yếu và thậm trí bằng phông môi trường thì nhanh chóng kết luận rằng nguồn phóng xạ rất an toàn, được che chắn tốt hoặc nguồn đã yếu đến mức hầu như không có rò rỉ tia bức xạ ra ngoài môi trường. Những kết luận ấy hầu hết là đúng đắn, đem lại sự an tâm cho cơ sở, nhưng lại ẩn chứa một rủi ro cực lớn, đó là nguy cơ không còn nguồn phóng xạ ở vị trí mà nó vẫn thường ở đó.

Hãy lưu ý các nguồn phóng xạ năng lượng thấp

Có những nguồn phóng xạ có năng lượng bức xạ tương đối yếu như nguồn Kr-85 trong các nhà máy giấy, nguồn Ni-63 trong các máy sắc ký hay nguồn Am-241 trong các máy đo hàm lượng vàng hay đo độ dày thép cán, do vậy nếu các nguồn này dùng một thời gian dài bị suy yếu và được che chắn bảo vệ tốt thì khi đo bức xạ có thể không phát hiện được bức xạ rò rỉ ra ngoài môi trường. Vì vậy khi rà máy đo ở khắp các bề mặt của hộp đựng nguồn và thậm trí mở cả hộp đựng nguồn ra thì liều lượng bức xạ đo được cũng chỉ như phông môi trường. Khi đó có nguồn hay không có nguồn thì đều nhận được suất liều bức xạ như môi trường trên các máy đo liều bức xạ.

Đặc biệt với các nhà máy sản xuất giấy và bai bì với công nghệ của Trung Quốc, các nguồn Kr-85 có hoạt độ ban đầu khoảng 100 hoặc 200mCi nhưng với chu kỳ bán hủy chỉ khoảng 10 năm, khi sử dụng đến năm thứ 6 thì lượng bức xạ suy giảm đến mức không thể sử dụng, khi đó một nguồn phóng xạ mới sẽ được mua để thay thế và nguồn cũ đó được đem đi lưu giữ tại cơ sở. Nguồn cạn này sẽ được chuyên gia bên Trung Quốc đưa về vị trí an toàn (OFF) trong một hộp chì bảo vệ trước khi được lấy ra khỏi máy đo và đem đi lưu giữ. Liều lượng bức xạ rò rỉ từ cục nguồn đem đi lưu giữ này là gần như không có gì, suất liều bức xạ đo được ở mọi vị trí trên bề mặt đều như phông môi trường.

Đặt sát máy đo phóng xạ lên bề mặt cục nguồn nhưng suất liều vẫn như môi trường

Trong trường hợp như vậy, nhân viên dịch vụ kiểm xạ non kinh nghiệm sẽ rà máy đo ở mọi bề mặt và kết luận nguồn phóng xạ đã suy yếu, và được bảo vệ che chắn tuyệt đối không lọt tia ra ngoài. Đây là một kết luận đúng. Nhưng đã để lọt một nguy cơ có khả năng xảy ra cực kỳ thấp (nhưng vẫn có khả năng) đó là không còn lõi nguồn ở hộp bảo vệ.

Các bài học thực tế

Năm 2017, khi Sở KHCN tỉnh Bắc Ninh đi kiểm tra nguồn phóng xạ ở một nhà máy giấy trên địa bàn tỉnh đã sử dụng máy đo liều cầm tay để đo cục nguồn đang được cơ sở lưu giữ do chuyên gia Trung Quốc kết luận nguồn đã dã hết không còn khả năng sử dụng. Khi đo thấy lượng bức xạ bằng phông môi trường, Đoàn kiểm tra đã nói với cơ sở là chúng tôi không thể kết luận được là còn nguồn hay không còn nguồn trong này. Cơ sở thì cũng chỉ nói được rằng mọi việc là do chuyên gia Trung Quốc thực hiện lấy nguồn ra và cất vào hòm, chúng tôi không làm gì cả. Và cơ sở đã phải gọi điện cho chúng tôi (là đơn vị dịch vụ đã phục vụ cơ sở này từ khi nhập khẩu về đến khi đem đi lưu giữ) đến để kiểm tra xem nguồn phóng xạ còn hay không. Với kinh nghiệm nhiều năm làm việc với nguồn phóng xạ Kr-85 trong các nhà máy giấy, và cũng đã giám sát chuyên gia Trung Quốc lắp nguồn phóng xạ vào máy QCS nhiều lần, chúng tôi biết cách để thao tác mở cửa sổ nguồn để phát tia. Khi đẩy cửa sổ ra thì hiện ra 1 cái khe chỉ cỡ 2mm và hứng cửa sổ máy đo liều vào đó thì đo được khoảng 0.6uSv/h, đủ để xác nhận có nguồn trong hộp dù nguồn đã rất yếu.

Một ví dụ nữa là tại một nhà máy giấy ở miền Trung, trong đợt kiểm xạ vừa rồi chúng tôi cũng kiểm xạ cho 1 nguồn Kr-85 đang lưu kho, đã bị suy yếu không thể tiếp tục sử dụng. Nhìn vào kho chúng tôi thấy rõ biển cảnh báo phóng xạ (nghĩ rằng kho này đang lưu giữ chất phóng xạ), vào trong kho thì thấy một hòm tôn có gắn biểu tượng phóng xạ (nghĩ rằng nguồn nằm trong hòm tôn này rồi). Đo liều bức xạ trên bề mặt hòm tôn thì mức phóng xạ như môi trường, chúng tôi mở tiếp hòm tôn ra thì thấy một hòm gỗ trên ấy đặt 6 miếng chì dày (à chắc nguồn phóng xạ đặt ở dưới các miếng chì đây), mở tiếp miếng chì ra thì thấy một bộ phận cơ khí và điện tử tương đối nặng, đo tiếp thì thấy mức bức xạ vẫn như phông môi trường. Lúc ấy chúng tôi nghĩ rằng nguồn phân rã sắp hết và lại che chắn kỹ thế này thì chắc không thể lọt tia ra được, nguồn được bảo vệ tốt quá, cơ sở cứ yên tâm.

Lõi nguồn phóng xạ Kr-85 nằm trong cục chì hình trụ nhưng phải tháo cục chì này ra mới thấy cửa sổ phát tia

Lúc ấy, bài học nhà máy giấy ở Bắc Ninh hiện về, và một suy nghĩ đen tối lóe lên: “Chuyên gia Trung Quốc nó đưa nguồn vào đây, nay nó đút túi mang về nước nó, ai mà biết được”. Vậy là chúng tôi nói với phụ trách an toàn cơ sở rằng mức bức xạ đo quá thấp, không thể biết có nguồn trong này hay không, mà nếu mất nguồn thì đó là một thảm họa với công ty đó anh ạ. Đề nghị công ty cho mượn mấy bộ lục lăng và tua vít, chúng tôi sẽ phải tháo cái bảng cơ khí và điện tử này ra để xem có nguồn bên trong hay không. Vậy là chúng tôi đã tháo một số con vít, tháo một số kết cấu ra và đã phát hiện ra một cửa nguồn, dùng tay kéo nhẹ cửa nguồn ra, đưa máy đo vào và liều bức xạ đã nhảy lên cao hơn hẳn phông môi trường. Lúc đó chúng tôi và phụ trách an toàn bức xạ cơ sở mới thở phào nhẹ nhóm, nó vẫn trong ấy. Chúng tôi hướng dẫn cơ sở cách tìm và mở cửa sổ nguồn để nếu có đoàn thanh kiểm tra yêu cầu xác minh còn nguồn hay không thì biết cách thực hiện.

Bài học cho các cán bộ kiểm xạ nguồn phóng xạ là khi đo thấy mức bức xạ như phông môi trường, hãy tìm cách kiểm tra xem còn nguồn phóng xạ bên trong hay không. Còn kiểm xạ máy phát tia X, thì kiểm tra xem máy còn hoạt động hay không.

Để được tư vấn kiểm xạ, vui lòng liên hệ:

Chu Minh Dương

HP: 0983 374 983

Email: duongcm@ae-rad.vn

 

Bình luận

0983 374 983